Categorieën
Bibliotheek Boeken Citaten The Time is Now

The time is now – Democratie

Democratie – boeken én e-books voor onze post-corona-times

De laatste jaren zijn er veel boeken verschenen waarin auteurs vraagtekens zetten bij het democratisch functioneren van onze (westerse) samenleving.

Om de haverklap kom je begrippen tegen als populisme, elite(s), meritocratie, oligarchie, plutocratie, volkswil et cetera.
Klik hier voor een artikel over dit soort begrippen: Onttrekken of toevoegen?  (februari 2019).

Hieronder wil ik zeven boeken nader toelichten.

Denker des Vaderlands
Enkele maanden geleden trad de nieuwe Denker des Vaderlands aan: Daan Roovers. Samen met ene Marc van Dijk maakte zij een dun boekje, waarin ze vertelt waar zij zich de komende twee jaren zoal mee zal gaan bezighouden: Wij zijn de politiek : het denken van Daan Roovers. Kan ook als e-book geleend worden. Ze houdt daarin een warm pleidooi om met elkaar in gesprek te gaan; en te blijven. Ook, en vooral dan, als je het met andere mensen níet eens bent. Hen waarschijnlijk niet kunt uitstaan.

Zij constateert, met andere tijdgeestvolgers- en duiders,  dat we allemaal (nog meer dan vroeger?) de neiging hebben ons te omringen met mensen die op ons lijken, en ongeveer hetzelfde over een aantal zaken denken. We zijn allemaal op onze eigen manier bubbelmensen.

Dat zal ons echter niet helpen in tijden waarin we om allerlei redenen op tal van terreinen andere wegen in zullen moeten slaan. Veranderingen beginnen met praten. Draagvlak creëren. Naar elkaar luisteren en de bereidheid om eigen stokpaardjes los te laten. Het is een dun boek. Feitelijk een lang uitgevallen (kranten)interview.

Een oude klassieker, herdrukt
Een ander dun boekje is al ruim tachtig jaar oud, en onlangs opnieuw uitgebracht. Met een toelichting van Bas Heijne. Het is Het nationaal-socialisme als rancuneleer van Menno ter Braak uit 1937. Een pamflet ,waarin deze publicist waarschuwt voor het aantreden van nationaal-socialisten in Duitsland én Nederland. Velen vonden het in die tijd voorbarig. Achteraf kreeg hij gelijk. Begin mei 1940 vielen de Duitsers binnen, begon voor ons Wereldoorlog II en pleegde Menno ter Braak zelfmoord. Zijn stelling was (en is) dat democratisch geregeerde landen tot een dictatuur kunnen vervallen.

Verloren land
Hetzelfde betoogt een Turkse journaliste, Ece Temelkuran. Een belangrijk boek, waarin zij constateert dat in onze tijd veel democratische landen (wellicht vaak onbewust, ongewild) op weg zijn naar een dictatuur.

In Verloren land beschrijft ze, zoals de ondertitel aangeeft, zeven stappen van democratie naar dictatuur. Ik volg haar sinds enige tijd op Twitter en constateer dat dit boek in veel landen wordt uitgebracht. Maar niet in Turkije, Rusland, Hongarije of Polen zal verschijnen.

Het vervelende van dit boek is dat je in Nederland en andere democratische landen negatieve trends ziet die aansluiten bij een van ‘haar’ zeven stappen. Het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Polen of Hongarije zijn ogenschijnlijk nog steeds democratieën, maar toch ziet zij daar vervelende ontwikkelingen.

Ece Temelkuran’s Verloren land is een van de meest verontrustende boeken die ik de laatste jaren las.

Waar kom het vandaan?
Uiteenlopende schrijvers hebben zich over deze vraag gebogen en komen in meerdere of mindere mate met een deel van de verklaring.

Een belangrijk inzicht is dat ‘de elite’ (zeg maar de mensen die het in een land voor het zeggen hebben; aan de touwtjes trekken) onvoldoende oog hebben voor ‘de noden’ van een (groot?) deel van de bevolking. Wellicht is dat iets van alle tijden, maar de laatste jaren verschenen er verschillende boeken waarin dit wél wordt betoogd.

Een van de oudste, en eerste is van de Belgische antropoloog David Van Reybrouck. Die schreef al in 2008 een pamflet: Pleidooi voor populisme (boek en e-book). Waarin hij beschrijft te begrijpen waarom zo veel landgenoten zo boos zijn; maar dat wil niet zeggen dat hij het met hun ‘oplossingen’ eens is. In de praktijk geven burgers die zich in de steek gelaten voelen zich, al dan niet ‘opgestookt’ door politici die hen begrijpen, af op burgers die op hun manier ook slachtoffer van omstandigheden zijn.

Volgens Van Reybrouck moet ‘de elite’ hun boosheid niet afdoen als populistisch ‘gedoe’; en voortgaan met bestaand beleid.

Een voettocht
Enkele jaren later schreef een ouderwetse Nederlandse sociaal-democraat een reisverslag. Hij wandelde een jaar lang wekelijks een dag door Nederland en probeerde met ‘gewone’ mensen in gesprek te raken. Zo kreeg hij zicht op ‘hun’ massale ongenoegen.

Voettocht naar het hart van het land : hoe sociaal en democratisch zijn we nog? van Jan Schuurman Hess (uit 2014) heeft een hoog anekdotisch karakter, maar is veelzeggend. Voor een deel wellicht verouderd, maar als in post-corona de financiële problemen weer op het bordje van de middengroepen wordt gelegd, dan zal het wellicht een profetisch karakter krijgen. Boek en e-book.

Een van de vrijwilligers schuift aan. Hij probeert hier de draad van zijn leven weer op te pakken. Een paar jaar geleden was hij nog kraanmachinist in de Rotterdamse haven maar bij een reorganisatie verloor hij zijn werk. Na het faillissement van zijn volgende baas in Bergen op Zoom verloor hij niet alleen zijn werk maar ook de moed om door te gaan. Hij heeft zijn huis te koop gezet. ‘Met 37 jaar kan het toch niet zo zijn dat je geen kant meer op kunt,’ vraagt hij. Helpt het UWV dan niet, vraag ik. Hij haalt zijn schouders op. ‘Het UWV is een computer. Het bestaat niet.

Artikel: Het UWV – Is een computer. Het bestaat niet.’ (september 2014)

De Grote Verkilling
Een andere sociaal-democraat (een échte, die pleit voor volksverheffing en solidariteit, maar wel binnen een kapitalistisch systeem) komt in De Grote Verkilling aan het woord.

Die titel is goed gekozen en sluit aan bij de Australische milieu-activist Paul Gilding die het in Helden uit noodzaak over de Grote Verstoring (the Great Disruption) heeft.

Geert Van Istendael, een Belgische journalist met Nederlandse wortels (sterker: hij heeft in Nederland gewoond én gewerkt), schaamt zich in dit boek voor zijn politieke achterban: de sociaal-democraten;  én de christen-democraten.

Hij beschrijft hoe in zijn land, in Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje de afgelopen veertig jaar ongeveer hetzelfde is gebeurd.

‘De’ politieke elite (die zo rond 1980 voor een groot deel uit sociaal- en christendemocratische politici bestond; zij hadden de macht!) heeft vanaf het begin van de jaren tachtig bewust gekozen voor ‘De Grote Verkilling’.  Daarmee bedoelt hij de afbraak van de welvaartsstaat. Opgebouwd in de jaren vijftig tot zeventig. Om allerlei redenen ging er een andere wind waaien. Het begrip TINA bezigt hij (natuurlijk): There Is No Alternative.

Artikel: TINA : maar feiten zullen niemand veranderen die niet veranderd wil worden. (mei 2017)

Wat die dames en heren toen deden was immers onvermijdelijk. Alle (nou ja, alle) wetenschappers én vooral economen zeiden ongeveer hetzelfde. Om de marktwerking zijn of haar heilzame werk te laten doen moest de publieke sector veel kleiner gemaakt worden. En zo werden (ook kwetsbare) burgers aan zichzelf én de markt overgelaten. Met rampzalige gevolgen.

Geert Van Istendael bepleit dat middenpartijen zich herpakken. Ook om te voorkomen dat nog meer ‘desperate’ burgers zich tot partijen wenden die in naam voor hen opkomen, maar in feite hun situatie alleen verergeren.

Sleutelen aan ons democratisch model
Verschillende schrijvers bepleiten dat we op zoek gaan naar manieren om meer burgers bij de politiek te betrekken.

De eerder genoemde David Van Reybrouck vond en vindt dat ook. Heeft initiatieven als een G1000 georganiseerd en al in 2013 een pamflet geschreven: Tegen verkiezingen (boek en e-book).

Een oproep
Toch wil ik u hier op een ander dun boekje attent maken, zeg maar een pamflet. Alhoewel dat woord niet goed past bij deze kranige, deftige meneer. Die zijn hele leven lang deel heeft uitgemaakt van ‘de elite’. Een ouderwetse sociaal-democraat die – in de woorden van Geert Van Istendael – de Grote Verkilling ook niet tegen heeft kunnen houden. En er – vermoed ik – zelf actief aan heeft bijgedragen. Iedereen is immers altijd een kind van zijn of haar tijd(geest).

Herman Tjeenk Willink, die is het, heeft vorig jaar een grote steen in de vijver gegooid. Bedoeld voor leden uit zijn omgeving, de elite die aan de touwtjes trekt. En of het geen tijd wordt afstand te nemen van bepaalde in graniet gebeitelde uitgangspunten.

Groter denken, kleiner doen : een oproep heeft echter voor weinig reuring gezocht. Waarmee het – volgens mij – een illustratie is van hetgeen hij betoogt. ‘De’ (beter: zíjn’) elite heeft nog steeds niet door dat ze op een heilloze weg zit. En daarmee is het – wederom volgens mij – een prima boek voor post-corona tijden.

Een tijd waarin ‘we ‘ (beter: ook ‘zij’, die elite) heel veel dingen, op allerlei beleidsterreinen heel anders zullen moeten gaan doen. Allemaal om te voorkomen dat ‘de Grote Verkilling’ nog groter wordt, en vooral om te voorkomen dat nog meer burgers afstand nemen van ‘de politiek’. Om te voorkomen dat we hard op weg om een Verloren land te worden.

(donderdag 8 april 2020)
Hans van Duijnhoven

Homepage The time is now

Must read E-books

Menno ter BraakHet nationaal-socialisme als rancuneleer201996
Marc van DijkWij zijn de politiek2019112
David GraeberBullshit jobs2018416
Armèn Hakhverdian c.sNepparlement?2017184
Tom-Jan MeeusHaagse invloeden2015240
Martha NussbaumPolitieke emoties2014430
Dani RodrikDe globaliseringsparadox2015375
Jan RotmansOmwenteling2017160
Willem SchinkelDe nieuwe democratie2012367
Ece TemelkuranVerloren land2019224
David Van ReybrouckPleidooi voor populisme200979
David Van ReybrouckTegen verkiezingen2013174


Must read ‘gewone’ boeken

#Nu het nog kan2020192
Abhijit Banerjee c.s.Hoe economie de wereld kan redden2020464
Philipp BlomWat op het spel staat2017223
Alex BrenninkmeierMoreel leiderschap2019334
Hans BroekhuisPopulisme als schaamlap2020160
Oliver BulloughMoneyland2019413
Marc ChavannesNiemand regeert2009261
Ewald EngelenDe kanarie in de kolenmijn2016255
Ewald EngelenHet is klasse, suffie, niet identiteit!2018136
Joachim GauckLaat je niet regeren door angst201263
Alicja GescinskaIntussen komen mensen om2019160
Peter GiesenDe weg van de meeste weerstand201396
Willem GooijerDansen op de maat van het algoritme2019429
Chris van der HeijdenTe goed geregeld2019206
Bas HeijneStaat van Nederland2017104
Stéphane HesselDoe er iets aan!201184
Stéphane HesselNeem het niet!201131
Maarten van den HeuvelVrijheid gelijkheid broederschap2014307
Dirk HolemansVrijheid & zekerheid2016374
Rob JanssenWaarom gemeenten niet naar burgers .2015107
Ruud JonkerWolkbreuk201295
Albert Jan KruiterDe dag dat Peter de deur dichttimmerde2012171
Albert Jan KruiterIn ons belang201153
Roel KuiperDe terugkeer van het algemeen belang2014206
Annette Kukh e.a.Op grond van samenwerking2018424
George MonbiotUit de puinhopen2018207
Edgar MorinDe weg2012336
Jos de MulPaniek in de polder2017327
Henk OosterlingVerzet in ecopanische tijden2020224
Wilma de RekDe gulden snede2019208
Jan RotmansVerandering van tijdperk 2014180
Timothy SnyderOver tirannie2017124
Joseph E. StiglitzWinst voor iedereen2019368
Herman Tjeenk WillinkGroter denken, kleiner doen2018118
Geert Van istendaelDe grote verkilling2019267
Bert de VriesOntspoord kapitalisme2020688
Kees VuykDe feilbare mens2019224

De overige E-books

Ewald EngelenDe schaduwelite2014240
Hannah FryAlgoritmes aan de macht2018272
Joris LuyendijkKunnen we praten201794
Raoul MartinezHoe vrij zijn wij?2017544
Eva MeijerDe soldaat was een dolfijn2017116
Jan-Werner MüllerWat is populisme?2017128
Moisés NaïmHet einde van macht2015399
Peter PomerantsevDit is geen propaganda2019286
Jan Schuurman HessVoettocht naar het hart van het land2014304
Gert-Jan SegersHoop voor een verdeeld land2016236
Timothy SnyderDe weg naar onvrijheid2018375
Marleen StikkerHet internet is stuk2019256
Frans TimmermansBroederschap201561

De overige ‘gewone’ boeken

Hans AchterhuisTegendenken2013223
Floris AlkemadeDe toekomst van Nederland2020144
Benjamin R. BarberAls burgemeesters zouden regeren2014480
Bob CrébasHet land van goed naar beter2017318
Anuna De Wever c.s.Wij zijn het klimaat201962
Thomas DecreusDit is morgen2016269
Thomas DecreusEen paradijs waait uit de storm2013150
Jared DiamondOmwenteling2019504
Klaas van EgmondHomo universalis2019256
Albert FaberDe gemaakte planeet2018300
Paul FrissenDe fatale staat2013294
Paul FrissenHet geheim van de laatste staat2016272
Al GoreDe aanval op de redelijkheid2007319
Al GoreOnze toekomst2013496
Ferdinand GrapperhausRafels aan de rechtsstaat2017128
Femke HalsemaGeluk! 2008160
Wil HeefferHoe lang pikken we het nog?2015162
Coos HuijsenOde aan het klootjesvolk2020208
Tony JudtHet land is moe2010238
Jan KuitenbrouwerDatadictatuur2018128
Kees van Lede e.a.Pessimisme is voor losers2020256
Mariana MazzucatoDe ondernemende staat2015319
Peter MertensGraailand2016403
Dominique MoïsiDe geopolitiek van emotie2009256
Dominique MoïsiTriomf van de angst2018160
Martha NussbaumMogelijkheden scheppen2012303
Miriam RaschFrictie2020238
Michael J. SandelPolitiek en moraal2016384
Rien T. SegersNederland na de crisis2009110
Wolfgang StreeckGekochte tijd2015273
Ad Verbrugge c.s.Het goede leven & de vrije markt2018452
Shoshana ZuboffThe age of surveillance capitalism2018

The time is now, aflevering 4
Op vrijdag 17 april maakte ik met collega Peter van der Wijst een filmpje waarin ik enkele titels nader toelicht.
https://www.youtube-nocookie.com/embed/z14peKurhLs

Homepage boeken én e-books voor onze post-coronatimes

Homepage The Time is Now – alle filmpjes

(dinsdag 7 april 2020-maandag 18 mei 2020)
Hans van Duijnhoven

Homepage The time is now

Door Hans van Duijnhoven

Bibliothecaris sinds september 1979. Werkzaam in de regio Noord Oost Brabant.

Geef een reactie