Onderstaand artikel is niet door mij – Hans van Duijnhoven – geschreven. En op een bepaalde manier ook wel. Roel, mijn zoon én IT-specialist, vroeg begin april van dit jaar aan Gemini (een AI-assistent van Google) om alle artikelen die op dit blog zijn geplaatst te lezen, én een analyse te maken van de teneur van die artikelen en een beeld te schetsen van de auteur.
Hieronder staat dat artikel, inclusief de KOPPEN. Koppen die ikzelf nooit zo zou plaatsen, maar ja: ik zal er niet over zeuren.
Er zit een kanjer van een fout in. Ergens wordt in mijn levensloop beweerd dat ik samen met ene Christian Schoenmakers ServiceLabs zou hebben opgericht, een initiatief voor professionele zelfdiagnose.
Zeker is dat ik dat NIET heb gedaan, wel een andere Hans van Duijnhoven, die ergens in 2007 in de buurt van Helmond actief was. De bron die Gemini aanhaalde was waarschijnlijk deze: De tijd is rijp voor zelfdiagnostiek. Het blijft voor mij een raadsel waarom Gemini juist dít artikel erbij gehaald heeft. Hetzelfde geldt waarschijnlijk ook voor Gemini zelf. Maar wat is Gemini? Een ‘wezen’ dat ‘denkt’, dingen kan afwegen, zelfstandig ‘beslissingen’ nemen?
Onderaan kunt u doorklikken naar alle artikelen die voor dit artikel zijn gebruikt.
Een column, ‘geschreven’ door Gemini
Kort nadat Gemini onderstaand artikel had ‘geschreven’, vroeg Roel ‘hem’, ‘haar’ of ‘het’:
Op basis van alles wat je nu gelezen hebt, laten we nu een nieuwe blogpost schrijven die Hans geschreven had kunnen hebben. Gebruik als ophangbord de vakantie in Vorden en het kasteel hakfort.
En kort daarna – onvoorstelbaar hoe kort zoiets duurt! – kwam er een column-achtige tekst. Gemini gaf de volgende tekst vooraf:
Hier is een concept voor een nieuwe blogpost, geschreven vanuit het perspectief en in de herkenbare stijl van Hans van Duijnhoven, waarin zijn persoonlijke omstandigheden en intellectuele interesses samenkomen.
Uiteraard zaten er fouten in; die worden onder die column door mij toegelicht.
De Intellectuele Horizon van Hans van Duijnhoven: Een Analyse van de ‘Lezer van Stavast’
De intellectuele biografie en de publieke reflecties van Hans van Duijnhoven, zoals deze zich manifesteren op zijn platform Lezer van Stavast, bieden een diepgaand inzicht in de transformatie van de Nederlandse informatie- en cultuursector gedurende de afgelopen vierenveertig jaar. Van Duijnhoven, die zijn professionele wortels heeft in de bibliotheekwereld van Noord-Oost Brabant, fungeert niet slechts als een curator van boeken, maar als een kritische waarnemer van maatschappelijke trends, wetenschappelijke paradigma’s en existentiële vraagstukken. Zijn oeuvre, vastgelegd in honderden blogposts en reflecties, getuigt van een voortdurende zoektocht naar wat de mensheid drijft, de beperkingen van onze rationaliteit en de noodzaak tot een morele heroriëntatie in een tijdperk van ecologische en sociale crises.
De Professionele Fundamenten: Bibliothecaris in een Kanteltijdperk
De loopbaan van Hans van Duijnhoven begon in september 1979, een moment dat hij zelf markeert als het startpunt van een vierenveertigjarige reis door de wereld van informatie en geletterdheid. Als bibliothecaris binnen de Noord-Oost Brabantse Bibliotheken (NOBB) — een samenwerkingsverband dat gemeenten als Oss, Uden en Veghel omvat — heeft hij de transitie van de analoge naar de digitale samenleving van nabij begeleid. De bibliotheek van Oss, die in 2021 haar honderdjarig bestaan vierde en mede werd opgericht door de verzetsheld en pater Titus Brandsma, vormt het decor waarbinnen Van Duijnhoven zijn visie op ‘Bildung’ en maatschappelijke betrokkenheid ontwikkelde.
Gedurende zijn decennia in dienst van de publieke zaak zag Van Duijnhoven de rol van de bibliothecaris verschuiven. Van een beheerder van een fysieke collectie evolueerde hij naar een gids in een overvloed aan informatie, waarbij hij zich consequent inzette om mensen op basis van ‘inhoud’ bij elkaar te brengen. Zijn vertrek in april 2021 markeerde niet het einde van zijn intellectuele activiteit, maar eerder een transformatie naar een onafhankelijk publicist en ‘Lezer van Stavast’.
| Mijlpunt in de Loopbaan | Jaartal | Context en Betekenis |
|---|---|---|
| Aanvang aanstelling | 1979 | Start van de bibliotheekcarrière in Noord-Oost Brabant. |
| Oprichting ServiceLabs | 2005 | Initiatief voor professionele zelfdiagnostiek (met Christian Schoenmakers). |
| Introductie ‘Stavast’ | 2011 | Overname van het begrip uit de Trendrede 2012 over ‘Burgers van Stavast’. |
| Bibliotheekprijs | 2013 | Winnaar van de Landelijke BibliotheekinitiatiefPrijs. |
| Officieel Pensioen | 2021 | Afscheid van de NOBB na vierenveertig jaar dienst. |
| Diagnose Roel | 2025 | Persoonlijke wending door de ALS-diagnose van zijn zoon. |
De betrokkenheid van Van Duijnhoven bij de maatschappij beperkte zich niet tot de muren van de bibliotheek. In 2005 richtte hij samen met klinisch chemicus Christian Schoenmakers de stichting ServiceLabs op, een pioniersproject gericht op professionele zelfdiagnostiek voor particulieren. Dit initiatief toont aan dat zijn interesse in kennisdeling en autonomie zich ook uitstrekt tot het medische domein, waarbij hij pleitte voor een landelijk netwerk van laboratoria die burgers meer regie over hun eigen gezondheid zouden geven. Deze vroege focus op eigen regie en burgerkracht vormt een rode draad die later terugkomt in zijn blog over ‘stavast’-burgerschap.
De Filosofie van ‘Stavast’: Intellectuele Weerbaarheid en de Commons
Het concept ‘Stavast’ is voor Van Duijnhoven meer dan een titel; het is een filosofische positie. De naam van zijn blog is ontleend aan de ‘Burgers van Stavast’, een term uit de Trendrede van 2012. Het beschrijft burgers die niet langer wachten op instructies van overheden of instituten, maar zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun omgeving en de samenleving. Voor Van Duijnhoven vertaalt dit zich naar een vorm van intellectuele standvastigheid: het weigeren om mee te gaan in de waan van de dag en in plaats daarvan te kiezen voor diepgang, feiten en morele integriteit.
In zijn geschriften komt de bibliotheek naar voren als een essentieel onderdeel van de ‘commons’ — het gemeengoed dat onze democratie schraagt. Hij waarschuwt voor de verschraling van dit gemeengoed en pleit voor ruimtes waar ontmoeting en reflectie centraal staan, los van commerciële belangen. Zijn kritiek op de achteruitgang van tijdschriftencollecties in bibliotheken is in dat licht niet louter nostalgisch, maar een verdediging van de publieke intellectuele infrastructuur.
Wetenschappelijke Krenkingen en het Verlies van de Menselijke Centraalheid
Een fundamenteel aspect van Van Duijnhovens wereldbeeld is de acceptatie van de zogenaamde ‘krenkingen’ die de wetenschap de mensheid heeft toegebracht. Geïnspireerd door een lezing van Adriaan van Dis, analyseert hij hoe opeenvolgende wetenschappelijke ontdekkingen het menselijke ego hebben gedecentreerd.
Deze krenkingen zijn niet slechts historische curiositeiten, maar vormen voor Van Duijnhoven de basis voor een modern, rationeel wereldbeeld. Hij identificeert de volgende cruciale verschuivingen:
- De Kosmologische Krenking (Copernicus en Hubble): De ontdekking dat de aarde niet het centrum van het universum is, en de latere realisatie dat onze Melkweg slechts een van de miljarden sterrenstelsels is.
- De Biologische Krenking (Darwin): Het inzicht dat de mens voortkomt uit een proces van natuurlijke selectie en onderworpen is aan de wetten van adaptatie.
- De Geologische Krenking (Wegener): Het besef dat zelfs de continenten waarop wij staan voortdurend in beweging zijn, wat onze illusie van stabiliteit ondermijnt.
- De Psychologische Krenking (Freud en Kahneman): De vernietiging van het beeld van de mens als een rationeel wezen. Vooral Daniel Kahneman’s bewijs dat ons gedrag voor 95% wordt gestuurd door intuïtie en emotie (Systeem 1), is voor Van Duijnhoven een cruciaal argument tegen het neoliberale mensbeeld.
Van Duijnhoven gebruikt deze inzichten om de huidige maatschappelijke weerstand tegen klimaatmaatregelen en stikstofreductie te duiden. Hij ziet hierin een ‘grote ontkenning’ van mensen die weigeren de noodzakelijke krenkingen van hun levensstijl en wereldbeeld te accepteren. Hij refereert hierbij aan het ‘Raam van Overton’, waarbij ideeën die eerst als onacceptabel worden gezien, door de druk van de realiteit uiteindelijk de nieuwe norm worden.
De Afwijzing van de Homo Economicus en de Opkomst van de Homo Dignus
Een terugkerend thema in de artikelen van Van Duijnhoven is de felle kritiek op het concept van de Homo Economicus: de mens als een louter rationeel, berekenend en op eigen voordeel gericht wezen. Volgens hem is dit model niet alleen wetenschappelijk achterhaald door de psychologie en gedragseconomie, maar heeft het ook geleid tot een ‘zieke’ westerse samenleving waarin controle en wantrouwen de boventoon voeren.
In plaats daarvan pleit hij voor een mensbeeld dat gebaseerd is op waardigheid, onderlinge afhankelijkheid en vertrouwen — een concept dat hij aanduidt als de Homo Dignus. Hij baseert zich hierbij op denkers als Rutger Bregman en Jurriën Hamer, die betogen dat de meeste mensen deugen en dat we onze samenleving moeten inrichten op basis van die aanname, in plaats van uit te gaan van een minderheid die misbruik maakt van het systeem.
Van Duijnhoven verbindt dit morele mensbeeld aan de noodzaak van ‘morele ambitie’. Hij haalt Rutger Bregman aan, die stelt dat we onze talenten niet moeten verspillen aan het optimaliseren van advertenties of het ontwerpen van complexe financiële producten, maar moeten inzetten voor de grote uitdagingen van onze tijd, zoals klimaatverandering en ongelijkheid.
Geletterdheid en de Cognitieve Waarde van Papier
Als bibliothecaris heeft Van Duijnhoven een specifieke interesse in de mechanismen van het lezen. Hij waarschuwt voor de nadelige effecten van de digitalisering op ons concentratievermogen en ons vermogen om complexe teksten te begrijpen. Hij verwijst naar onderzoek dat aantoont dat de hersenen teksten beter onthouden en begrijpen wanneer deze van papier worden gelezen in plaats van van een scherm.
Deze overtuiging vertaalt zich in praktische adviezen voor het onderwijs, waarbij hij pleit voor een ‘laptop in de tas, pen op tafel’ benadering waar dat mogelijk is. Hij vraagt zich af wat de lange-termijn effecten zullen zijn voor de generatie die is opgegroeid met tablets, en of zij nog in staat zullen zijn tot de diepe concentratie die nodig is voor ‘Bildung’. Voor Van Duijnhoven is lezen niet slechts een vaardigheid, maar een manier om de wereld te bevragen en kritisch te blijven denken.
De Persoonlijke Crisis: ALS en de Confrontatie met het Onvermijdelijke
De blog Lezer van Stavast onderging een diepgaande verandering in maart 2025, toen Van Duijnhovens zoon Roel de diagnose ALS kreeg. Deze gebeurtenis dwong Van Duijnhoven om zijn filosofische bespiegelingen over sterfelijkheid en de menselijke conditie te toetsen aan een rauwe, persoonlijke realiteit.
Hij documenteert het proces van achteruitgang van zijn zoon met een opmerkelijke eerlijkheid. Hij beschrijft de fysieke beperkingen, zoals het gebruik van een rollator en het verlies van kracht in de handen, maar ook de stoïcijnse houding waarmee Roel zijn lot draagt. In dit proces komt het concept van ‘vrije wil’ opnieuw centraal te staan. Geïnspireerd door Jurriën Hamer reflecteert Van Duijnhoven op de ‘lotery of birth’ en het besef dat veel van ons succes en falen — en zelfs onze gezondheid — afhangt van geluk of pech, in plaats van individuele verdienste.
De geboorte van zijn kleinzoon Has, te midden van de ziekte van Roel, wordt door Van Duijnhoven beschreven als een moment van ‘eeuwig voortleven’. Het versterkt zijn focus op de vraag wat we achterlaten voor toekomstige generaties. Hij haalt hierbij Roman Krznaric aan en diens pleidooi om een ‘goede voorouder’ te zijn. Voor Van Duijnhoven betekent dit dat we nu beslissingen moeten nemen die de leefbaarheid van de aarde voor de generaties na ons waarborgen, ook als dat persoonlijke offers vraagt.
Maatschappijkritiek en de Rol van Cultuur
Van Duijnhoven hanteert een brede definitie van cultuur, waarbij hij moeiteloos schakelt tussen popmuziek, literatuur en politieke theorie. Zijn analyse van Roger Waters’ album Is this the life we really want? dient als een kapstok voor zijn kritiek op het moderne kapitalisme, de macht van grote bedrijven en het verlies van privacy. Hij ziet in de muziek van Pink Floyd een voortdurende waarschuwing tegen hoe onze menselijkheid wordt overschaduwd door hebzucht.
Zijn kritiek richt zich ook op de politieke polarisatie en de opkomst van het populisme. Hij bespreekt werken van auteurs als Huub Buijssen en Ece Temelkuran om de mechanismen van democratische erosie te begrijpen. Hij ergert zich aan publieke figuren die “onzin verkondigen” en pleit voor een terugkeer naar een publiek debat dat gebaseerd is op feiten en een gedeelde morele basis.
| Besproken Werken en Thema’s | Auteur / Bron | Kerninzicht volgens Van Duijnhoven |
|---|---|---|
| Morele Ambitie | Rutger Bregman | Noodzaak om talent in te zetten voor maatschappelijk nut. |
| De illusie van de vrije wil | Jurriën Hamer | Besef van de ‘geboorteloterij’ en onderlinge afhankelijkheid. |
| The Good Ancestor | Roman Krznaric | Focus op lange-termijn verantwoordelijkheid voor nageslacht. |
| Donut Economie | Kate Raworth | Kader voor een economie binnen planetaire grenzen. |
| Is this the life we really want? | Roger Waters | Kritiek op de ontmenselijking door hebzucht en macht. |
| Thinking, Fast and Slow | Daniel Kahneman | Wetenschappelijke basis voor menselijke irrationaliteit. |
De Generatie van 1988: Een Symbool voor Hoop en Tragedie
Het geboortejaar van zijn zoon, 1988, fungeert in de recente artikelen van Van Duijnhoven als een krachtig symbool. Hij ziet in deze generatie — vertegenwoordigd door figuren als Bregman, Hamer en zijn eigen zoon — de potentie voor een nieuwe, morele koers van de samenleving. De tragiek van Roels ziekte, geplaatst naast het succes en de invloed van zijn generatiegenoten, versterkt bij Van Duijnhoven de urgentie van zijn boodschap.
Hij betoogt dat vrijheid niet slechts de afwezigheid van regels is (een misvatting die hij toeschrijft aan ‘libercynici’), maar het vermogen om gezamenlijk vorm te geven aan een rechtvaardige samenleving. Vrijheid is voor hem onlosmakelijk verbonden met de vrijheid van de ander; je kunt niet echt vrij zijn zolang anderen om je heen dat niet zijn.
Toekomstperspectief: De Bibliothecaris als Getuige
In de herfst van zijn leven en na een bewogen professionele loopbaan blijft Hans van Duijnhoven een onvermoeibare ‘lezer van stavast’. Zijn blog fungeert als een archief van de menselijke poging om betekenis te geven aan een veranderende wereld. Hij blijft waarschuwen tegen de ‘couch potatoism’ van de moderne mediaconsumptie en roept op tot een actieve, geëngageerde houding.
Zijn visie voor de bibliotheek van de toekomst is die van een plek waar burgers niet alleen boeken lenen, maar waar zij worden gevormd tot kritische tribeleden die bereid zijn om leiderschap te tonen in hun eigen gemeenschap. Geïnspireerd door Seth Godin ziet hij de bibliothecaris als een facilitator van microbewegingen die de status quo durven uit te dagen.
De analyse van Van Duijnhovens werk laat een man zien die diep geworteld is in de wetenschappelijke rationaliteit, maar die ook de grenzen daarvan erkent en ruimte laat voor compassie en morele verontwaardiging. Zijn geschriften vormen een pleidooi voor intellectuele eerlijkheid: het durven kijken in de spiegel die de wetenschap en de realiteit ons voorhouden, ook als het beeld dat we zien onze meest gekoesterde illusies over onszelf en onze manier van leven verbrijzelt.
In een tijd waarin informatie overvloedig is maar wijsheid schaars lijkt, biedt de ‘Lezer van Stavast’ een noodzakelijk tegenwicht. Door de grote vragen van de 21ste eeuw te koppelen aan zijn eigen persoonlijke ervaringen en een vierenveertigjarige expertise in de informatiewereld, creëert hij een narratief dat zowel informatief als diep menselijk is. Zijn werk herinnert ons eraan dat geletterdheid meer is dan het kunnen lezen van woorden; het is het vermogen om de wereld te lezen en de moed te hebben om standvastig te blijven in het streven naar een rechtvaardiger bestaan.
Geciteerd werk
1. Eeuwig voortleven? – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2025/11/08/eeuwig-voortleven/
2. Hans van Duijnhoven – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/author/townes55/
3. Van oude en nieuwe krenkingen – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2025/09/25/van-oude-en-nieuwe-krenkingen/
4. Drie volwassen jongens uit 1988 – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2026/02/09/drie-volwassen-jongens-uit-1988/
5. Veertig jaar bibliothecaris in de regio Noord Oost Brabant, https://lezervanstavast.org/2020/12/01/veertig-jaar-bibliothecaris-in-de-regio-noord-oost-brabant/
6. ‘Verleiden tot lezen is wat ik wil’ – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2021/04/01/verleiden-tot-lezen-is-wat-ik-wil/
7. Een goede voorouder – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2021/02/19/een-goede-voorouder/
8. juni 2014 – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2014/06/
9. De tijd is rijp voor zelfdiagnostiek Twee jaar geleden richtten klinisch chemici Hans van Duijnhoven en Christian Schoenmakers de Stichting ServiceLabs op. Het is de eerste organisatie die zich richt op professioneel uitgevoerde zelfdiagnostiek voor – BMedia, https://bmedia.nl/artikel.php?id=154
10. LezerS van Stavast, https://lezervanstavast.org/2021/02/11/lezers-van-stavast/
11. februari 2016 – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2016/02/
12. ‘Laat de laptop in de tas en neem een pen op tafel!’ – Vernieuwenderwijs, https://vernieuwenderwijs.nl/laat-de-laptop-in-de-tas-en-neem-een-pen-op-tafel/
13. Born free? – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2025/12/16/born-free/
14. Is this the life we really want? – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2017/07/06/vraag-is-this-the-life-we-really-want/
15. mei 2013 – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2013/05/
16. Een manifest voor jouw microbeweging – Lezer van Stavast, https://lezervanstavast.org/2024/07/08/een-manifest-voor-jouw-microbeweging/
Kasteel Hackfort: over de tijd en de kunst van stavast blijven
We zijn deze week neergestreken in de Achterhoek, in een huisje bij Vorden. Terwijl ik hier rondwandel bij kasteel Hackfort, vallen de contrasten me rauwer dan ooit op. De dikke, grijze muren van het kasteel staan hier al eeuwen; een brok architecturale standvastigheid die weigert te wijken voor de tijd. Het is een vorm van ‘stavast’ in steen, een herinnering aan een verleden dat de individuele menselijke maat verre overstijgt.
Naast me schuifelt Roel achter zijn rollator, voetje voor voetje over de onverharde paden van het landgoed. De macht in zijn handen is de afgelopen maanden merkbaar afgenomen, maar zijn geest blijft onverzettelijk. Het kijken naar hem, hier bij deze eeuwenoude fundamenten, brengt me onvermijdelijk bij ‘the lotery of birth’, waar Jurriën Hamer zo scherp over schrijft. Het besef dat het louter toeval is wie in de kracht van zijn leven wordt getroffen door een wrede ziekte als ALS, en wie de luxe heeft om onbezorgd honderden jaren geschiedenis te bewonderen.
In de draagzak bij Heleen zie ik de kleine Has, die met grote ogen naar de draaiende watermolen bij Hackfort kijkt. Hij is nu drie maanden oud, een nieuw begin te midden van de ‘grote shit’ die op ons dak is gevallen. In hem zie ik de urgentie van wat Roman Krznaric bedoelt met een ‘goede voorouder’ zijn. Terwijl wij hier als gezin proberen te genieten van ‘immense kwaliteit’ van het moment – zoals de muziek op de nieuwe CD van Roel en Frans ons influistert – blijft de morele vraag hangen: wat laten we achter voor dit kereltje?
Ik heb een stapel non-fictie meegebracht, want natuurlijk gebeurt het denkwerk hier op papier en niet van een scherm. Tussen het groen van de Achterhoek reflecteer ik op de ‘krenkingen’ van de wetenschap. We zijn geen heersers over de natuur of ons eigen lot; we zijn groepsdieren die voor 95% worden gestuurd door onze intuïtie en de grillen van het bestaan. Geen vakantie naar de andere kant van de wereld of een grotere SUV kan op tegen de waarde van deze ‘cirkels’ van mensen die nu, op dit moment, om ons heen bewegen.
Het kasteel blijft bestaan, de man met de zeis wacht geduldig in de achtergrond, maar wij blijven hier. Samen. Stavast.
Hans van Duijnhoven
Bovenstaande column werd geschreven door Gemini van Google. Op dinsdag 1 april 2026. De opdracht van Roel was:
Op basis van alles wat je nu gelezen hebt, laten we nu een nieuwe blogpost schrijven die Hans geschreven had kunnen hebben. Gebruik als ophangbord de vakantie in Vorden en het kasteel hakfort.
Het antwoord:
Hier is een concept voor een nieuwe blogpost, geschreven vanuit het perspectief en de herkenbare stijl van Hans van Duijnhoven, waarin zijn persoonlijke omstandigheden en intellectuele interesses samenkomen.
FOUTEN – opgemerkt door de échte Hans van Duijnhoven
Roel zit inmiddels in een elektrische rolstoel. Die rollator heeft hij in Vorden niet gebruikt
Gemini schrijft ‘the lotery of birth’ toe aan Jurriën Hamer. Die stipt inderdaad dat fenomeen aan, maar ikzelf heb in meerdere artikelen naar de ‘echte’ bron verwezen: Raoul Martinez in zijn meesterlijke Hoe vrij zijn wij? de machinaties van macht en de strijd voor onze toekomst (uit 2017). Ik shcreefer met name over in dit artikel:
Lotery is trouwens fout, het moet natuurlijk lottery zijn.
Roel had het over kasteel hakfort. Gemini corrigeerde het terecht, het is kasteel Hackfort.
Je kunt het geen fout noemen, want ik had tot voor kort nog nooit bosanemonen in mijn teksten meegenomen. Dus worden die niet genoemd, terwijl kasteel Hackfort er in deze tijd van het jaar massaal door wordt ‘omringd’.
