Vrijdag 24 november 2024 was rond half tien ’s avonds de hemel in Den Bosch onbewolkt. Opmerkelijk. Die hele dag was het een komen en gaan geweest van vaak felle buien, soms met hagel, en dan weer even zonneschijn. En nu stond een meer dan halfvolle maan hoog in de hemel, omringd door veel sterren. Prachtig, die blik op het verleden.
Die avond was er een bijeenkomst geweest in een gebouw, op nummer 4, aan de Bethaniestraat. En terwijl ik aan kwam lopen dacht ik: “Verhip, ik ken dat pand”. Ergens aan het eind van de jaren zeventig en het begin van de 80s bezocht ik regelmatig het daar toen gehuisveste Noordbrabants Museum.
Nu zat er, sinds twee weken, een andere instelling, Erfgoed ‘s-Hertogenbosch, een instelling die het verleden van de stad als het ware bewaakt en probeert publiek toegankelijk te maken, te laten zien. Een medewerker merkte aan het begin op dat deze bijeenkomst voor zijn organisatie een primeur was. Voor de eerste keer werd er een publiek toegankelijke activiteit gehouden. Dit keer niet door henzelf georganiseerd, maar ze werkten er graag aan mee.
Licht = Verleden
De spreker van dienst wees ons er tijdens zijn betoog fijntjes op dat als je de sterrenhemel ziet je per definitie naar gebeurtenissen kijkt die zich in het verleden hebben afgespeeld. Het licht van de sterren, de maan, ja zelfs van de zon, is licht dat miljoenen wellicht miljarden jaren, of seconden dan wel minuten geleden de ruimte werd ‘ingezonden’ én nu door ons oog wordt opgepikt.
Licht heeft nu eenmaal (fact/feit 1) een bepaalde, maximale snelheid, pakweg driehonderdduizend meter per seconde. Zo doet licht van de zon er ongeveer acht minuten over om ons te bereiken. Als je sterren ziet zie je dus altijd het verleden van die sterren. Waarschijnlijk zijn ze al lang geleden uitgedoofd, dan wel ontploft; maar wij kunnen dat hier nog (lang) niet waarnemen.
Het was voor alle duidelijkheid geen natuurwetenschappelijke bijeenkomst. Nee, een politicoloog, een bestuurskundige stond op het podium. Daartoe uitgenodigd door Ruud Geven, van de Bossche Bibliotheek (die door het leven gaat als Huis73).
Voor het derde jaar op rij werden in november in Den Bosch de zogenaamde Shift talks gehouden. In pakweg tien dagen wordt tijdens dit festival op verschillende plekken in de stad een maatschappelijk thema op allerlei manieren aangevlogen; denk aan lezingen, debatten, een tentoonstelling, workshops, een mensenbieb-bijeenkomst, een film et cetera. Daartoe worden interessante sprekers uit binnen én buitenland ingevlogen.
Een ondertitel die in de publiciteit wordt gebruikt zegt mooi waar het om gaat: Dwarse denkers/Moedige uitdagers.
Shifttalks is wat mij betreft een prima voorbeeld van wat een Openbare Bibliotheek in deze tijd vooral ook moet doen: mensen stimuleren om kennis te nemen van ontwikkelingen in de samenleving waar door velen vaak nog met een brede boog omheen wordt gelopen. “Waarom kan niet alles hetzelfde blijven!”
Helaas. Veranderingen dienen zich aan, en een bibliotheek probeert daar samen met andere partijen mensen attent op te maken. Niet om voor te schrijven hoe hét zit, of hoe hét moet, maar wel als aansporing om burgers van verschillend allooi ervan te doordringen dat het nodig is om een nieuw (een ander, of een beter?) standpunt over een heikel onderwerp te gaan overwegen. Bij voorkeur gebaseerd op informatie, en minder op ‘het’ gevoel of de onderbuik. Ook om te horen dat er bijna altijd meerdere, andere kanten aan een bepaalde problematiek of thema zitten. ‘Niemand’ heeft wat dat betreft ‘dé’ wijsheid in pacht.
Dit jaar was het thema Eerlijk zullen we alles delen? Spot on. Tijdens de verkiezingscampagne voor de Tweede Kamer ging het vaak over bestaans(on)zekerheid. En iedereen die een beetje de wereld om zich heen volgt weet dat er veel ongelijkheid in de wereld is; ook in Nederland.
Tim ‘S Jongers was op vrijdag 24 november de hoofdgast. Een Belgische jongeman die tien jaar geleden, na in Leiden als politicoloog te zijn afgestudeerd, in Den Haag terechtkwam. Is daar als adviseur werkzaam voor organisaties die de regering en het Parlement informeert over ontwikkelingen in de samenleving. Momenteel is hij verbonden aan de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving; een van de vele adviesclubs in dit land.
In maart 2022 hield hij de zogenaamde Participatielezing. Uiteraard kwamen in Den Bosch flarden uit deze toespraak voorbij. De titel is veelzeggend: Hoopvol en hopeloos moeten elkaar weer ontmoeten.
Op zijn manier is Tim ‘S Jongers een soort Paul Schnabel of Kim Putters. Intellectuelen die zich op basis van feiten uitspreken over (a) wat zich in de samenleving op dit of dat terrein afspeelt, en (b) met voorstellen komen om dit of dat te doen om scheef gegroeide zaken te gaan bijsturen. Maar hij onderscheidt zich fundamenteel van de hierboven genoemde mannen.
Wat dat is werd in de loop van de avond duidelijk. Alhoewel. Hij vertelde relatief weinig over zijn afkomst. Maar de goede verstaander kon aanvoelen dat hij niet met de spreekwoordelijke gouden lepel in de mond werd geboren. Integendeel. Hij komt uit een gezin waar – om het in zijn woorden te zeggen – weinig vertrouwen heerste dat het in de toekomst voor ‘onze’ Tim beter zou worden.
In de onlangs verschenen vijfde (en sterk uitgebreide) herdruk van Beledigende broccoli : over de kloof tussen hoopvollen en hooplozen krijg je veel meer inzichten in wat voor wereld Tim opgroeide. Hij had als jongeman relatief weinig vinkjes; kon alleen afvinken dat hij man, wit en hetero was. Alhoewel ik dat laatste niet weet. Hij had het er deze avond althans niet over. En vooruit: waarschijnlijk zijn zijn ouders ‘échte’ Belgen. Inmiddels heeft hij er door eigen toedoen én heel veel geluk (hij weet dat als geen ander) er twee vinkjes bij gesprokkeld: vwo/gymnasium én een universitaire opleiding.
En nu behoort hij tot de elite van dit land, en mag – o ironie – meedenken over beleid voor de klasse waaraan hij is ‘ontsnapt’.
Opmerkelijk blijft hoe hij in zijn boek opschrijft hoe verbaasd hij is als er op zekere dag zomaar tweeduizend euro op zijn bankrekening wordt bijgeschreven. Hij heeft op dat moment voor het eerst een ‘échte’ baan en krijgt voortaan maandelijks een ontzettend groot salaris. En waarvoor? Door dagelijks met mensen over van alles te praten, enkele ‘slappe’ teksten op te schrijven, beleidsplannen te maken et cetera. Volstrekt afwijkend van wat hij daarvoor gewend was; en hoe het er bij hem thuis aan toeging. Hij noemt zijn huidige baan nog net geen bullshit job, maar het zit er dicht tegenaan.
Ergens halverwege zijn praatje kwam hij aanzetten met dat beeld van de sterren, én dat je per definitie dingen die in het verleden in gang zijn gezet ziet als je naar een onbewolkte donkere avondlucht kijkt. Je ziet de zon van acht minuten geleden.
Hetzelfde gaat wat hem betreft op als je als wetenschapper óf burger naar maatschappelijke ontwikkelingen kijkt. Alle problemen die er nu zijn (en de lijst is erg lang, denk in dit verband aan ‘de’ wooncrisis, klimaatcrisis, stikstofcrisis of de bestaans(on)zekerheidcrisis) hebben te maken met bewuste, dan wel onbewuste keuzes die in het verleden zijn gemaakt. Dingen die ooit in gang zijn gezet, werken altijd door naar het heden (fact/feit 2)
Wegen die toen zijn ingeslagen, en andere, die, al dan niet bewust, zijn genegeerd. Niets wat je doet is immers ooit waardenvrij. Alhoewel het vaak wel zo lijkt. There Is No Alternative, is zo’n zin om aan te geven dat wat we in een bepaalde tijd doen (of deden) ‘normaal’ is (of was); gezond verstand. Daar zijn we als mensheid erg goed in. Helaas komt er altijd een moment dat we ons beginnen te realiseren dat wat ooit normaal leek toch zo zijn negatieve kanten heeft.
Dan wordt het dús tijd om de bakens te gaan verzetten. En – geloof me! – die worden verzet; ook als velen het niet willen (fact/feit 3).
Het zogenaamde Raam van Overton is altijd, alom aanwezig. (fact/feit 4)
In elke maatschappij zijn er zaken waar niet iedereen tevreden over is. Die ontevredenen ageren tegen zoiets, en – warempel – na verloop van tijd (korter of langer) verandert de mening van het overgrote deel van de bevolking én ontstaat er een nieuw ‘normaal’. Totdat een ander zich aandient en bij iets anders vraagtekens gaat zetten.
Helaas voor nostalgisch ingestelde mensen: dingen terugdraaien naar vroeger mag (dream on), maar kán niet. Panta rhei (fact/feit 5).
Artikel: You can blow out a candle/But you can’t blow out a fire (december 2015).
Over bubbels en de hoger gesitueerden in ons land
Helaas heeft Tim voor velen die ergens in dit land aan de knoppen zitten een zeer vervelende boodschap. Met de beste bedoelingen – daar gaat hij van uit; hij is geen complotdenker! – worden door de hogere elites van dit land, over de hoofden van degenen die ‘gered’ of ‘geholpen’ moeten worden, besluiten genomen die, tja, amper iets oplossen. Vaak zelfs de problemen verergeren, dan wel in stand houden.
Wél speelt vaak op de achtergrond mee wat Ilja Leonard Pfeijffer in zijn laatste (historische) roman over de Griekse strateeg, populist en held Alkibiades keer op keer laat zien, én uitspreekt.
Du moment dat elites van een samenleving niet langer het algemeen belang op nummer één hebben staan, maar dat van zichzelf of hun vrindjes (ik noem Shell, Unilever of de agro-business) dan…
Dan vervalt een democratie tot een ochlocratie. Een staatsvorm waarin het ‘volk’ het voor het zeggen heeft en een populistische voorman (zelden een vrouw) het voortouw neemt in wat er gedaan moet worden.
Wat er vervolgens gebeurt is altijd hetzelfde: die populist weet niets voor elkaar te boksen, zeker niet voor het ‘gepeupel’ dat op hem heeft gestemd. Alom chaos; en binnen no time roepen dezelfde burgers die hem op het schild hebben gehesen om zijn vertrek, én ander beleid.
Elites hebben kortom een grote verantwoordelijkheid. Moeten vooral kritisch op zichzelf blijven en niet in de val trappen dat zij serieus gaan geloven dat zij bijzonder-der zijn dan de rest en er daarom een potje van kunnen maken.
Klik hier voor een startpagina van een reeks artikelen over deze fascinerend actuele roman. De Griekse evenknieën van Rutte, Van der Plas, Omtzigt, Baudet of Wilders spatten als het ware van de pagina’s af.
De kern van het verwijt van Tim ‘S Jongers is dat degenen die (nu) aan de touwtjes trekken GEEN idee hebben wat het betekent om als burger af te zakken tot de horde van de hooplozen. Of tot de groep – die erg groot is (hij noemde meen ik het percentage van 39%) – die zich zorgen maakt om tot die weinig benijdenswaardige groep af te zakken.
Tim ‘S Jongers figureerde in januari van dit jaar in een Tegenlicht-aflevering: De kloofdichters.
Een uniek verhaal, analyse?
Uiteraard is het verhaal en de analyse van Tim ‘S Jongers niet nieuw.
Tijdens de lezing kwamen bij mij twee namen op. Boeken die ik jaren geleden las; geschreven door Albert Jan Kruiter en Jan Schuurman Hess. En herinnerde dat ik hen in verschillende stukjes had meegenomen.
Ik noem hier: Gemeentes eisen dat het kabinet een eind maakt aan het ‘regelcircus’. (oktober 2015).
Albert Jan Kruiter is een wetenschapper die zich al jaren grote zorgen maakt over het functioneren van onze democratie. Hij zag al jaren geleden aankomen wat afgelopen woensdag is gebeurd: dat een groot deel van het electoraat zich afkeert van de reguliere partijen en haar hoop (!) vestigt op mannen (bijna altijd mannen, behalve – remember – Rita Verdonk) waarvan nagenoeg zeker is dat zij niets positief zullen gaan veranderen.
Jaren geleden richtte hij met anderen het zogenaamde Instituut voor Publieke Waarden op. Een instelling die zich bekommert om burgers die door ‘het systeem’ als het ware gemangeld worden; dreigen weg te zakken naar de groep van de hooplozen. Ik vermoed dat hij al jaaaaaaaaaaren lang kennis had over de slachtoffers van het Toeslagenschandaal, sorry (eufemisme) de Toeslagenaffaire.
In 2012 publiceerde hij met Clara Pels een boek over een (fictief) gezin. Het gezin van ene Peter, vol problemen. Maar gelukkig zijn er tientallen (!) hulpverleners die te hulp schieten. Betaald, dat wel. Helaas helpen alle goedbedoelde adviezen niet. Elke hulpverlener focust zich op haar of zijn specifieke terrein; denk aan opvoeding, voeding, hoe je moet solliciteren, energie besparen, omgaan met menstruatieklachten, voorlezen of …
Het komt zelden voor dat alle hulpverleners samenkomen én het échte probleem gaan bespreken, dan wel aanpakken: gebrek aan geld. Waardoor veel ‘problemen’ als sneeuw voor de zon zullen verdwijnen.
Voor alle duidelijkheid: het gezin van Peter is in het begin nog steeds bij elkaar, maar aan de horizon dreigt dat de kinderen uit huis zullen worden geplaatst, Peter en zijn vrouw wegens grote huurachterstanden op straat gezet et cetera.
De titel is lang, maar veelzeggend: De dag dat Peter de deur dichttimmerde : waarom mensen die onze hulp het hardst nodig hebben niet geholpen worden.
Het wrange van dit alles – dit circus – is dat er heel veel geld in omgaat. Dat terecht komt bij de hulpverleners, of bij de instellingen waarvoor zij werken. Hij stipte kort zzp’ers aan, die er op hun manier vaak ook aan weten te verdienen. Zzp’ers. Waarvan er meer en meer komen. Natuurlijk, want dat willen we als samenleving.
Ik meen me te herinneren dat Albert Jan Kruiter het in zijn boek (of bij een lezing, die ik jaren geleden mocht organiseren) over anderhalve ton heeft die per jaar in zo’n gezin wordt ‘geïnvesteerd’. Geld dat bij iedereen terecht komt, behalve bij het gezin.
Wél krijgen ze heel veel goedbedoelde adviezen en tips. Een fractie van die anderhalve ton zou zo’n gezin écht helpen (fact/feit 6), maar helaas staan onze regels dat nu eenmaal niet toe! Regels die bedacht zijn door leden van de elite, die zelden een échte ‘sloeber’ hebben gezien of gesproken.
De titel van het boek van Tim ‘S Jongers is een variant op het betoog van Albert Jan Kruiter en Clara Pels: Beledigende broccoli.
Het is nagenoeg zeker dat een voedingsdeskundige die bij het gezin van Peter of een ander wordt ingevlogen op zeker moment zal voorstellen om gezonder te gaan eten: “Schep eens vaker broccoli op” en laat die ‘eeuwige’ friet en kroketten staan (fact/feit 7).
Beledigend, want het echte eet-probleem in dit gezin is dat er vaak domweg geen geld (meer) is om spullen te kopen voor een fatsoenlijk ontbijt, lunch of avondmaal. En bij de voedselbank moet je ook maar afwachten wat er overblijft.
Een tweede flard komt uit een boek van een ouderwetse sociaaldemocraat, Jan Schuurman Hess, die in het begin van de jaren tien op zijn vrije dag kriskras door Nederland ging wandelen en waar mogelijk gesprekken aanknoopte met ‘normale’ mensen.
Dat wil zeggen mensen van buiten zijn bevoorrechte en rijke bubbel.
In 2014 verscheen Voettocht naar het hart van het land : hoe sociaal en democratisch zijn we nog?
Ik herinner me dat hij op zeker moment met een man in gesprek raakt die werkloos is geworden. De conjunctuur lag in die tijd op zijn gat. En de rekening daarvoor werd zoals bijna per definitie bij de ‘gewone’ man gelegd. Er moeten immers kosten bespaard worden, de winstgevendheid moet (voor de elites én onze pensioenen) op peil blijven. Jammer voor hem. In het (over)heersende economische en maatschappelijke model (sorry: verhaal) is er geen plek voor hem. Collateral damage. Zoek het lekker zelluf uit!
Daar zat hij dan, en Jan Schuurman Hess hoort zijn verhaal aan en vraagt op zeker moment of hij geen hulp krijgt van deze of gene instantie.
Een van de vrijwilligers schuift aan. Hij probeert hier de draad van zijn leven weer op te pakken. Een paar jaar geleden was hij nog kraanmachinist in de Rotterdamse haven maar bij een reorganisatie verloor hij zijn werk. Na het faillissement van zijn volgende baas in Bergen op Zoom verloor hij niet alleen zijn werk maar ook de moed om door te gaan. Hij heeft zijn huis te koop gezet. ‘Met 37 jaar kan het toch niet zo zijn dat je geen kant meer op kunt,’ vraagt hij. Helpt het UWV dan niet, vraag ik. Hij haalt zijn schouders op. ‘Het UWV is een computer. Het bestaat niet.’ (pagina 270)
Artikel: Het UWV – Is een computer. Het bestaat niet.’ (september 2014) én een column: Naar het hart van het land (uit oktober 2014).
Jaren voordat bij de elite in ons land doordrong dat onze wereld voor heel veel mensen, en zeker degene die er ergens onderaan bij bungelen, véél te complex is geworden. Ondertussen zijn alle telefonische hulpdiensten bewust (want dan besparen we veel geld) opgeheven, of zitten verstopt op de een of andere website. “Zoek het zelf maar uit!” Word zelfredzaam. Maak gebruik van die prachtige participatiemaatschappij. “Had je vroeger – op school – maar beter je best moeten doen!”
Tim noemde het getal vijftig jaar, zeg maar de vroege jaren zeventig. Toen werden wegen ingeslagen die geleid hebben tot waar we ons nu bevinden.
Opmerkelijk. In dit soort praatjes, analyses, boeken wordt ‘de schuld’ voor het gros van de huidige problemen vaak gelegd in het begin van de jaren tachtig, zeg maar de tijd waarin Ronald Reagan en Margaret Thatcher (en in ons land Ruud Lubbers) op verhalen van economen als Friedrich Hayek, en Milton Friedman of de schrijfster Ayn Rand, een nieuwe weg insloegen.
Een tijd waarin massaal geloofd werd in de zegende werking van ‘de markt’. En nu, in het begin van de jaren twintig van de eenentwintigste eeuw, zitten ‘we’ met de gebakken peren. Alleen klopt dat ‘we’ niet.
Pakweg tien procent van de Nederlandse bevolking is door dit ‘regime’ onvoorstelbaar rijk (geworden). Daaronder zit een brede groep (pakweg veertig procent) die ook weinig te klagen heeft. En of die negatieve trend al in de vroege jaren zeventig, dan wel in de jaren tachtig begon doet er voor hen niet toe.
Het probleem is dat pakweg de helft van de Nederlandse bevolking zich grote zorgen maakt over ‘de’ toekomst; hun eigen, maar vooral die van hun kinderen. Het dragende verhaal van de afgelopen halve eeuw dat als je je maar inzet, je het wel gaat maken, dat verhaal klopt niet meer.
Tim ‘S Jongers had het pas laat op de avond over mensen die het overduidelijk niet gemaakt hebben. Mensen die door heel veel succesvolle burgers als losers worden weggezet. Tim ‘S Jongers bezigde die term nadrukkelijk niet.
Hij had het deze avond bijna consequent over hoopvollen en hooplozen. Twee woorden die als zodanig niet bestaan (‘mijn’ spellingschecker kent ze niet!). Maar de teneur is helder. Aan de onderkant van de samenleving huizen steeds meer mensen die alle hoop verloren hebben dat het morgen, of volgende week, next month beter met hen zal gaan.
Denk in dit verband aan mensen die in wezen weinig zekerheid meer hebben dat zij morgen de boodschappen kunnen betalen, de huur, verzekeringen, cadeautjes van de Sint, een bekeuring et cetera.
Sterker, vaak zijn het mensen die hun huis hebben verloren, dakloos zijn geworden. Op straat leven. Slapen in de daklozenopvang. Vaste klant zijn bij de voedselbank. In zo’n leven is bijna alle hoop dat het morgen beter zal zijn in wezen afwezig. Dat levert veel stress op.
Ik noem een boek dat hij (waarschijnlijk vanwege tijdgebrek) niet noemde, maar waarin wetenschappers laten zien hoe stress negatief uitwerkt op ons vermogen om verstandige beslissingen te nemen.
We hebben allemaal een bepaalde bandbreedte in ons hoofd, en als die té veel belast wordt door vragen of je de meest normale dingen (als een huis, voedsel, kleren, vervoer, energie) kunt blijven betalen, dan verval je bijna per definitie van kwaad tot erger (fact/feit 8).
Het vervelende is dat deze groep de afgelopen jaren (bijvoorbeeld tijdens het dertien jaren durende bewind van Mark Rutte) groter is geworden.
Tim ‘S Jongers deed alle moeite om zijn verhaal niet té politiek te maken, dus hij had het niet over Mark Rutte en anderen die vaak bewust van alles hebben gedaan om het leven voor deze hooplozen nog deprimerender te maken.
Nee, Tim richtte zijn pijlen op anderen. In wezen op het gros van de aanwezigen tijdens deze lezing in Den Bosch. Bezoekers die niet tot hooplozen behoren. Ze konden allemaal de toegangsprijs van pakweg een tientje ophoesten. Ik zelf behoor – voor alle duidelijkheid – tot die toplaag, maar realiseer me dat ik geluk en kruiwagens heb gehad.
Tim ‘S Jongers sprak op de voorlaatste dag van het Shifttalks-festival. Eerder traden andere sprekers aan die het op hun manier over hetzelfde probleem hebben. Dat er een KLOOF is tussen de hooplozen en de hoopvollen.
Beide groepen zijn absoluut gezien niet erg groot; alhoewel het bij de tien procent, die het meer dan goed voor elkaar hebben, wel om pakweg twee miljoen Nederlanders gaat! Volgens Tim ‘S Jongers zijn er in Nederland naar schatting op dit moment pakweg honderdduizend mensen dakloos.
Maar er is een veel grotere groep Nederlanders die zich om allerlei redenen grote zorgen maken over hun bestaanszekerheid. Mensen of gezinnen waarbij maar dít hoeft te gebeuren, of ze zakken weg naar de groep van de hooplozen. Een echtscheiding, verlies van een baan, een zwaar ongeluk, een onverwacht grote bekeuring, een dure reparatie in of aan het huis et cetera.
Veel mensen hebben onvoldoende cash in huis of op de bank om dit soort tegenslagen op te vangen. Vergeet in dit verband ook niet het almaar toenemend aantal mensen die een ‘losse’ baan heeft. Burgers die zzp’er zijn geworden. Beter: gedwongen werden om ‘dan maar’ zzp’er te worden; waardoor hun voormalige werkgever flexibeler kon gaan acteren. Uiteraard allemaal bedoeld om de winstgevendheid op peil te houden. Prima voor die bedrijven, want dat die mensen een onzekere financiële toekomst hebben is niet langer hun probleem.
Miljoenen Nederlanders zitten in deze situatie; én maken zich grote zorgen. Zorgen die door ‘de elites’ in hun ivoren torens niet of amper worden/werden gehoord.
Ik moet correcter zijn: uiteraard hadden ze er weet van, maar het ís wel zo gemakkelijk om die signalen te negeren. Wat ze wel consequent doen: de verantwoordelijkheid voor hun ‘falen’ bij de mensen aan de onderkant zelf neerleggen.
Veel leden uit die elite geloven massaal (nog steeds, écht waar), dat zijzelf zo succesvol konden worden omdat zij er wel hard voor hebben gewerkt. En geloven in meerdere of mindere mate dat de mensen waarvoor zij geacht worden beleid te maken, voor een groot deel verantwoordelijk zijn voor hun eigen precaire (enter: Guy Standing) situatie.
Tim ‘S Jongers deed alle moeite om ‘de politiek’ buiten zijn verhaal te houden, maar ik durf te stellen dat hij wel degelijk vindt dat té veel leden uit de elite denken dat precair levende burgers daarvoor in hoge mate zelf verantwoordelijk zijn. Ze blijven ontkennen dat door hun ‘klasse’ genomen beslissingen, keuzes veel burgers in de problemen hebben gebracht. Veel meer als had gehoeven. Tim ‘S Jongers weet dat er in elke samenleving altijd achterblijvers zullen zijn (fact/feit 10).
Extra wrang is dat de laatste jaren steeds meer hoog opgeleide mensen, leden van diezelfde elite zich aansluiten bij het geluid dat de huidige problemen vooral veroorzaakt worden door ‘de buitenlanders’, ‘de zwartjes’, ‘de ander’, ‘Europa’ et cetera.
Komt hen wel goed uit, want daarom hoeft het beleid die tot deze misère heeft geleid niet of amper te worden bijgesteld. Blijven hun belangen onaangetast.
Sander en Joris
Tijdens het Shifttalks-festival woonde ik twee andere bijeenkomsten bij waar het over hetzelfde onderwerp ging. Alleen werden andere accenten gelegd.
Vrijdag 17 november spraken Sander Schimmelpennick en Joris Luyendijk onder leiding van een jonge discussieleidster (Yasmin Ait Abderrahman) met elkaar en de zaal over wat het betekent om in het ‘goede’ deel van de samenleving te zijn geboren en opgegroeid.
Joris noemt dat in zijn boek ‘vinkjes’. Hoe meer vinkjes je (door toeval, want the lottery of birth) hebt gekregen, des te meer zal het je in de rest van je leven voor de wind gaan. Beide heren scoren optimaal: zeven stuks maar liefst.
Sander maakt zich grote zorgen. Naarmate de kloof groter wordt, neemt de kans toe op onrust. Hij voorziet iets wat jaren geleden een zekere Nick Hanauer (een tech-miljardair) ook zag gebeuren. Dat degenen die zich (door de elites) in steek gelaten voelen, op zeker moment zullen optrekken om hun gelijk, hun rechten, hun eerlijk deel van de door ons allen opgebouwde koek te komen halen.
Nick refereerde aan de Franse Revolutie. De verkiezingsuitslag van woensdag 22 november 2023 kun je als een soort bijltjesdag beschouwen. Maar die vrijdag leek dat nog ver weg. Ben benieuwd naar Sanders’ column, aanstaande maandag in De Volkskrant. En vooral of hij blijft persisteren in het gebruik van het woord ‘domrechts’.
Joris Luyendijk maakte zich volgens mij terecht boos op de klasse die hij als geen ander kent, de mediawereld. Die er steeds maar niet slaagt om op een correcte manier verslag te doen van ontwikkelingen die zich in onze samenleving voltrekken.
Té vaak worden de verkeerde, en té veel witte, weldoorvoede mannen aan het woord gelaten. Wordt gepraat over de ‘losers’. Die laatsten worden zelden serieus aan het woord gelaten over hun zorgen.
Ook stellen journalisten zelden het nog steeds overheersende verhaal dat ‘de markt’ alles zal gaan oplossen im Frage. Ze maken zich vooral druk over formats, kijkcijfers en nemen geen verantwoordelijkheid voor het feit dat zij té veel leden uit de politieke klasse, die de schuld voor alles bij de buitenlanders leggen, schier kritiekloos tegemoet treden.
Artikel: Beware, fellow plutocrats, the pitchforks are coming (augustus 2014)
Lesha Bosman schreef een verslag van dit debat: De Brug over de Klassekloof; Wat is eigenlijk eerlijk?
Louis, voornaam Édouard
Enkele dagen later was ik ook bij de zogenaamde keynote. Op dinsdag 21 november in de aula van de Avans Hogeschool. Vierhonderd man. Een uitverkocht huis.
Édouard Louis, een jonge Franse schrijver, trad aan en wist de hele zaal mee te nemen in zijn confronterende, schrijnende pleidooi om als lid van de welvarende klasse met meer mededogen te (gaan) kijken naar leden uit de ‘onderklasse’. Lastig, want onder hen zijn er velen die er vaak zeer bedenkelijke (want extreem rechtse) sympathieën op na houden. Zoals zijn vader, én een veel te jong gestorven broer.
Édouard Louis weet als geen ander waar hij over praat. Net als Tim ‘S Jongers was thuis armoe troef; en beide heren wisten er dankzij veel doorzettingsvermogen EN geluk (ook dat geven beiden ruiterlijk toe) aan te ontsnappen. Maar daardoor begrijpen zij als geen ander wat het is om in zo’n milieu op te groeien én hoe tegen alle goedbedoelende hulpverleners wordt aangekeken.
Lesha Bosman schreef ook over deze bijeenkomst een verslag: Een samenleving die opkomt voor een groep die niet verdedigbaar is.
Vier dagen na bijltjesdag
Het Shifttalk-festival 2023 is inmiddels voorbij. Voor zover ik kan beoordelen een prima editie. Met een uiterst actueel onderwerp. Opmerkelijk dat het samenviel met de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Dat kon niemand vermoeden toen de eerste opzet ergens dit voorjaar in Den Bosch werd gemaakt.
Helaas heeft dit festival er niet voor gezorgd dat veel Bosschenaren niet op partijen hebben gezegd die claimen op te komen voor mensen aan de onderkant.
De tijd zal het leren, maar de hoop dat Wilders c.s. de komende maanden en jaren maatregelen gaan treffen die vooral hen gaan helpen schat ik nagenoeg op nul procent. Sterker: mijn gevoel (geen fact/feit) zegt me dat Wilders in wezen helemaal niet wil gaan regeren, want dan moet hij zoals dat heet met de billen bloot: leveren!
Terwijl hij daartoe helemaal niet in staat is. Al twintig jaar heeft hij zijn achterban een verkeerd verhaal voorgehouden; gebaseerd op vooroordelen én ressentiment. Échte oplossingen beginnen met juiste analyses en aannames. Ik voorzie dat zijn sprookjeskasteel/verhaal als een plumpudding in elkaar zal zakken.
Terzijde
We zullen het nooit te weten komen, maar ik acht het mogelijk dat Geert Wilders deze zomer ook Alkibiades heeft gelezen en zich realiseert dat hij – mocht hij ooit aan de macht komen – het nooit goed kan doen.
Ondertussen ZOU de ‘échte’ elite serieus aan zelfonderzoek kunnen gaan doen. Zich beraden op maatregelen die mensen in precaire situaties écht gaan helpen. Daadwerkelijk hun zorgen gaan verlichten.
Gratis advies voor hoopvolle beleidsmakers
Níet door mensen in kwetsbare omstandigheden naar de mond te praten. Te blijven dooremmeren over vijftienduizend vluchtelingen én hoe moeilijk het is om die als een rijk land te kunnen blijven opvangen.
Nee, door de grootste, échte zorgen van mensen te gaan aanpakken. En dat kan alleen (qua betaalbaarheid vooral) als er in het eigen vlees gesneden wordt. De hoopvollen kunnen echt vele tandjes bijzetten. Hun glorieuze leventjes worden écht niet ‘minder’ als er her en der maatregelen worden getroffen die hun inkomens, maar vooral hun vermogens ietwat doen slinken.
Hoopvol?
Ondanks de desastreuze verkiezingsuitslag zijn er volop kansen om het tij te gaan keren. Er zijn genoeg slimme, hoogopgeleide mensen die begrijpen wat er op het spel staat. Mensen die helaas amper in ‘de media’, en vooral in de talkshows aan het woord worden gelaten. Waarom begint het NOS Journaal (ondanks alles voor heel veel burgers nog steeds hét beeld op de werkelijkheid) met een dagelijkse rubriek waarin dagelijks verslag wordt gedaan uit het ‘Nieuwe Klimaatregime’; en het hoeft daar niet alleen kommer en kwel, hel en verdoemenis te zijn. Integendeel: hoopvolle initiatieven, daar snakken wij allen naar!
Drie mythes – drie boeken
Zoals het een bibliothecaris betaamt eindig ik met enkele boeken. Waarin – om met een van ‘mijn’ auteurs te spreken – mythes worden ontrafeld.
Té veel volwassenen denken te weten hoe hét zit op dit of dat gebied, en stemmen daarom op partijen die mythes, verhalen over vaak complexe zaken blijven verspreiden die vaak, domweg, niet kloppen, niet gebaseerd zijn op degelijk bewijs. Zelfs (zogenaamd) hoogopgeleide mensen, die drommels goed (kunnen) weten dat ze in wezen achter onzin aanlopen.
De kern is – helaas – vaak dat ‘de buitenlanders’ of ‘de zwartjes’ NIET verantwoordelijk zijn voor veel negatieve zaken in onze samenleving.
Socioloog Hein de Haas noem ik als eerste.
In Hoe migratie echt werkt : het ware verhaal over migratie aan de hand van 22 mythen toont hij aan dat migratie helaas van alle tijden is, zal blijven; en dat de problemen (a) veel kleiner zijn als vaak geschetst, en (b) alleszins beheersbaar; mits verstandig beleid gevoerd wordt.
Antropoloog Cody Hochstenbach haalt in Uitgewoond : waarom het hoog tijd is voor een nieuwe woonpolitiek een ander sprookje, mythe onderuit.
De wooncrisis heeft amper te maken met de ‘massale’ komst van buitenlanders, die ‘onze huizen inpikken’, waardoor onze jongeren geen huis meer kunnen kopen. Hij laat zien dat er iets heel anders gaande is.
De macht van het (grote) geld. Wonen is voor veel té veel mensen uit de klasse van de hoopvollen verworden tot een manier om zonder er echt voor te hoeven werken nog meer geld te verdienen. Huisjesmelken. Dat Wybren van Haga, als opper-huisjesmelker niet herkozen werd is wat dat betreft een klein, hoopvol signaal.
Ook is er bewust beleid gevoerd om het aantal nieuw te bouwen woningen voor de sociale sector kleiner te maken. ‘De markt’ zou dat veel beter kunnen, dus schaffen we een ministerie af én verkopen actief huizen aan geldwolven uit het buitenland.
Ik vermoed dat in het deze week te verschijnen nieuwe boek van ethicus Ingrid Robeyns een andere mythe kritisch zal worden bejegend.
In Limitarisme : pleidooi tegen extreme rijkdom vraagt zij zich af waarom we in een samenleving niet een maximum moeten stellen aan hoeveel geld of vermogen een individu mag hebben; net zoals we dat hebben voor de onderkant. Tja, de reacties lijken voorspelbaar (jaloezie, communist, een boete op ondernemingszin) maar tegelijkertijd: veranderingen beginnen (remember) altijd met iemand die de vinger op steekt en zich afvraagt of iets normaal is?
Eerlijk zullen we alles delen?
Tijdens het Sinterklaasfeest weten we het antwoord wel, want anders komt de roe.
(fact/feit)
Door dit artikel heen heb ik her en der gestrooid met (fact/feit).
Iedereen die de lezing van Édouard Louis heeft bijgewoond weet dat hij in zijn betoog elke nieuwe paragraaf begon met Fact 1, Fact 2 enzovoorts tot ik meen Fact 17. Als literair schrijver wil hij volgens mij zo aangeven dat een groot deel van zijn verhaal over het meer dan miserabele leven van zijn veel te vroeg gestorven broer op waarheid is gebaseerd. Aan het begin van elke paragraaf een feit, en daarna zinnen om daar als het ware op te reflecteren.
Het laatste (fact/feit) nr. 11
Zoals ik al aangaf probeerde Tim ‘S Jongers zijn verhaal niet té politiek te maken. Dat had een reden. Hij werkt niet alleen als adviseur voor een Haagse beleidsorganisatie maar is ook directeur van de Wiardi Beckman stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA.
Het gros van de aanwezigen heeft dit ongetwijfeld wél geweten, maar het valt hem te prijzen dat hij alles deed om de indruk te wekken dat het ‘maar’ een PvdA-verhaal was. Nee, deze avond stond de politicoloog én ervaringsdeskundige in Den Bosch op het toneel.
Ongetwijfeld zal hij als geen ander weten hoeveel boter zijn PvdA op het hoofd heeft. De afgelopen decennia hebben PvdA-leden wel degelijk af en toe actief mee aan de knoppen gezeten. En zijn net als D66, CDA en CU meegegaan in het verhaal dat de VVD als geen ander warm omarmde: de heilige markt gaat alles oplossen, en laten we om die glorieuze toekomst eerder te bereiken actief de na de oorlog opgetuigde verzorgingsstaat gaan ontmantelen. ‘Eigen verantwoordelijkheid’. ‘Zelf de broek op houden’.
Het dieptepunt werd in het Kabinet-Rutte II bereikt, toen veel PvdA-bewindslieden voorop stonden om de gevolgen van de financiële crisis neer te leggen bij de eigen, vaak precaire achterban. In die jaren zijn grote fouten gemaakt én zijn de verkeerde mensen (de hoopvollen) uit de wind gehouden, ten koste van de hooplozen.
Het relatief slechte resultaat van de PvdA/Groen Links-combinatie heeft daar volgens mij nog steeds mee te maken. Frans Timmermans heeft zijn best gedaan om in de campagne te laten zien wat hij voor de mensen aan de onderkant zou willen gaan doen. Prima, maar hij is één ding vergeten. Ronduit toegeven dat zijn PvdA het in die jaren fout heeft gezien, en gehandeld. Ik reikte hem kort nadat hij zich beschikbaar stelde als lijsttrekker een concept toespraak aan. Voor zover ik weet heeft hij die niet overgenomen.
Jammer, want de komende maanden zullen er voor de hooplozen geen substantiële verbeteringen komen. Noch maatregelen genomen worden die het Nieuwe Klimaatregime ons als het ware dwingt te nemen.
Maanden van stilstand, lethargie, anderen de schuld geven liggen voor ons. Wachten tot het sprookje van Wilders (en Omtzigt) in elkaar zijgt en er nieuwe kansen komen.
Benieuwd welk thema volgend jaar voor Shifttalks 2024 zal worden gekozen.
Ik kan me voorstellen dat Ece Temelkuran wordt ingevlogen vanwege het het nog steeds niet vertaalde Together : 10 choices for a better now (uit 2021).
Samen, lijkt me een mooi streven.
Liever dat dan wat ze in een boek uit 2019 beschrijft: Verloren land : de zeven stappen van democratie naar dictatuur.
Aanvulling maandag 25 december 2023
Tijdens de Shifttalks trad op zeker moment ook Milio van de Kamp aan; maar ik was daarbij niet aanwezig. Wél lag al geruime tijd thuis zijn dit jaar verschenen boek als het ware klaar: Misschien moet je iets lager mikken : een verhaal over armoede en kansenongelijkheid (Atlas Contact).
Ik las het op Kerstavond, in één ruk uit. Goed geschreven; schrijnend, én hoopvol. Er zijn ook in Nederland mensen die zich aan vervelende gezinstoestanden weten te onttrekken. Vaak door eigen inzit, maar altijd zit er in zo’n mensenleven een moment dat onze hoofdpersoon geluk heeft. Iemand ontmoet die het in hem ziet zitten. Hier is dat – volgens mij – de moeder van het meisje dat op zeker moment op hem verliefd wordt én hem woonruimte aanbiedt als hij thuis er door zijn zeer dubieuze vader (zeg maar: half crimineel, en voor een nog groter helft domweg en lui) er thuis uit wordt getrapt.
Op zeker moment heeft Milio zich zodanig opgewerkt dat hij op de universiteit terecht komt én geconfronteerd wordt met hoe het in die milieus eraan toe gaat. Hij begrijpt de codes niet, maar begrijpt inmiddels wel iets anders.
Onderstaand fragment is onbedoeld een verklaring voor het absurde succes van de PVV tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023
Politici zijn steevast afgevaardigden van de middenklasse en elite en dienen nagenoeg uitsluitende de belangen van deze groepen. Het leven van mijn moeder bestaat simpelweg niet in hun ogen. De eeuwige strijd die zij moet leveren om een bestaan op te bouwen speelt zich af in een compleet ander universum dan dat van de gevestigde orde. ‘La distinction‘ noemt Pierre Bourdieu dit, het distinctiegevoel, het vermogen om zowel fysiek als mentaal afstand te nemen van alle vormen van ongelijkheid. Voor politici is armoede niets meer dan een gedachte-experiment, iets wat zij nooit zullen voelen. Voor hen is politiek een carrière, geen noodzaak. Door dit gebrek aan inlevingsvermogen herkennen mensen uit de lagere klasse hun werkelijkheid niet in de woorden van politici, waardoor ze geen stem hebben. Dit is de reden dat, in mijn optiek, de (hogere) middenklasse en ’traditionele’ elite nagenoeg hetzelfde zijn. Het verschil tussen een multimiljonair en een tandarts is, mits ze beiden zijn opgegroeid in de hogere middenklasse of elite, alleen de hoeveelheid geld op de bank. Op alle andere vlakken is de afstand tot de lagere klassen hetzelfde. Sterker nog, de middenklasse zou in veel gevallen zelfs meer schade toebrengen aan de lagere en arbeidersklasse dan de elite, puur om de eigen belangen te verdedigen. Dit noemt Barbara Ehrenreich de ‘fear of falling‘, de angst om te vallen. Economische onzekerheid binnen de middenklasse maakt dat saamhorigheid plaats maakt voor het benauwd vastklampen aan de eigen status. De kinderen van de middenklasse mogen niet dalen in status en welvaart, waardoor de middenklasse conservatiever wordt in de hoop te behouden wat ze hebben. Dat ze hiermee de lagere klasse de mogelijkheid ontnemen om op te klimmen, nemen ze dan maar al te graag voor lief. (pagina 192-193, uit het hoofdstuk Politiek)
